الا به ذکر الله تطمئن القلوب (رعد 28)


دین و دینداری قدمتی به درازای حیات انسان دارد،

 به گونه ای که  می توان گفت دین و انسان همزمان پای به عرصه وجود نهاده اند.

 در بین پدیده ها و مظاهر فرهنگی جوامع، دین همیشه در حیات فکری و معنوی

 افراد جامعه نقش موثر و اساسی داشته است

ولی به تناسب تغییر شرایط جامعه و بروز موانع، میزان پایبندی افراد به دین و بروز

 اعمال و رفتار دینداری دچار قوت و ضعف شده است.


فرهنگها و جوامع مختلف از دوران باستان تا عصر جدید غالبا بهداشت و سلامتی

 جسمی و بویژه ، سلامتی و روانی را امور مستقیما مرتبط با اعمال، رفتار و باورهای دینی گوناگون می پنداشته اند.

 انواع دعاها و نیایش های مذهبی برای درمان بیماران در جوامع مختلف نشانگر این اعتقاد و باور می باشد.

این روند ادامه داشت تا اوایل قرن بیستم و ظهور روانشناسی علمی و نظریه پردازانی چون فروید،

که نه تنها دین را از حوزه روانشناسی جدا دانستند بلکه فروید دین را نوعی نوروز وسواسی و احساس سرکوب شده در دوران کودکی دانست.

اما طولی نکشید که شاگردان و همکاران فروید مانند آلپورت و یونگ نظری بر خلاف فروید داشتند و در دهه های اخیر مجددا رویکرد مردم و همچنین روانشناسان وجامعه شناسان به دین و معنویت  و نقش آن در زندگی آدمی بویژه سلامت روان آن رواج یافته است.


در عصر ما ضرورت دین و ایمان بیش از هر عصر دیگری احساس می شود،

 تنها دین است که می تواندانسانیت انسان را حفظ کرده و او را از انحطاط نجات دهد.

 به تعبیر بنیامین راش«به قدری مذهب برای پرورش و سلامت روح انسان اهمیت دارد

که اکسیژن برای تنفس» اگر زمانی روانشناسان و نظریه پردازان انسان را موجودی

 سه بعدی زیستی، روانی و اجتماعی می‌دانستند اکنون و در دهه های اخیر بدنبال بحران معنویت و بروز مشکلات و اختلافات متعدد به این نتیجه رسید.

که انسان موجودی چهار بعدی زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی است

و بر همین اساس است که در حوزه روان درمانی علمی، روان درمانی معنوی (Spiritual Psychotherapy) نیز پا به عرصه درمانهای روانشناختی نهاده است.


مطالعات متعددی پیرامون تاثیر عقاید مذهبی بر زندگی فردی و اجتماعی و سلامت روان صورت گرفته است.

 کارل گوستاو یونگ، روانشناس سوئیسی می گوید:

 از میان همة بیمارانم در نیمة دوم زندگی (یعنی بالای 35 سال) یک نفر وجود نداشت که مساله او پس از نا امیدی از همه مسائل دیگر، یافتن چشم اندازی دینی به زندگی نبوده باشد.

 به جرات می توان گفت که هر یک از آنان به جهت محرومیت از آنچه ادیان موجود در هر عصری به پیروانش می دهند، دچار مرض شده بودند، هیچ یک از آنان که مجددا آن عقیدة دینی شان را بدست نیاوردند، واقعا بهبود نیافتند.


دین اسلام کامل ترین و پسندیده ترین دین در نزد خداست (آل عمران 19).


آبراهام مازلو روانشناس آمریکایی سلسله مراتبی از پنج نیاز فطری را معرفی کردکه رفتار انسان را برانگیخته و هدایت می کنند

که عبارتند از:

1- نیازهای فیزیولوژیکی

 2- نیازهای ایمنی

3- نیاز به تعلق و وابستگی

4- نیاز به ارزشگذاری و احترام به  خویشتن

5- نیاز به خودشکوفایی.

 نیاز اخیر مترداف با کمال انسان است

 که در ادیان الهی به کرات از آن یاد شده است.

 اما آنچه انسان امروزی را بیشتر رنج می دهد خلاء وجودی، احساس بی معنایی و پوچ بودن زندگی برای اوست

 که بزرگترین عامل آن گم کردن راه اصلی زندگی و مسیر واقعی کمال و از خود بیگانگی می باشد و خود آثار  و پیامدهای زیادی دارد

 که مهمترین آنها اضطراب، افسردگی، خودکشی، اعتیاد و تجاوز می باشد.


قرآن کریم با هدف کاهش فشار وارده بر انسان در رویارویی با مصایب و حوادث شیوه ها و عملکردهایی را آموزش می دهد

 تا او توانایی دستیبابی به نتایج مطلوب از جمله آرامش را بیاید.

توجه به شیوه هایی مانند توکل به خداوند (مائده 11ؤ انفال 61)


 صبر و بردباری (بقره 153، اعراف 128، انفال 46) توبه  (فرقان 70) رضا به مشیت الهی (بقره 216) دعا و عبادت (آل عمران 38، مؤمن 60).


از میان روشهای توصیه شده

در دین مبین اسلام برای رهایی از اضطراب، افسردگی، احساس گناه و ناامیدی به سه روش توبه، دعا وتوکل اشاره می شود.


توبه:


از دیدگاه اسلام، گناه آثار زیانبار و متعددی برانسان می گذارد. از جمله آثار آن، آسیبهای روانی است. پس از انجام گناه، شخص گنا هکار مورد سرزنش نفس لوامه یا وجدان اخلاقی قرار می گیرد

 و دچار تعارض ناشی ازگناه می شود.

 درنتیجه نشانه های افسردگی و اضطراب نسبت به عقوبت گناه و یاس و ناامیدی

 در صورت عدم رهایی از این اضطراب و بعضا تکرار گناه در وی آشکار می شود.

 برخی از روانشناسان مانند زیگموند فروید،

کوشیده اند تا از طریق مکانیسمهای دفاعی این  مساله را حل کنند.

در حالیکه خود این مکانیسمها موجب احساس گناه می شوند.

 اسلام بهترین روش برای رهایی از تعارض ناشی از گناه و عواقب منفی آنرا توبه می داند.

توبه موجب آمرزش گناهان و تقویت امید انسان به جلب رضایت خداوند می شود

 در نتیجه موجب کاهش غم و اندوه و اضطراب می گردد.

 شخصی که توبه اش از سوی خداوند رحمان پذیرفته می شود

 مانند کسی است که گناه نکرده است.

 با توجه به شرایطی که در توبه وجود دارد،

توبه عامل پیشگیری کننده از گناهان بعدی و نیز موجب ارزش وجودی شخص می گردد.

 شخص تائب مورد لطف و رحمت خداوند قرار می گیرد.

 از اینرو توبه ضمن رهایی فرد از اختلالات اضطرابی و افسردگی موجب اصلاح رفتار،

 سلامت روان و تکامل شخصیت فرد می گردد.
 
دعا


"لا یرید القضاء الا الدعا -

 قضا را چیزی جز دعا تغییر نمی دهد" . رسول اکرم (ص)


دعا در سراسر زندگی انسان و در تمام فرهنگها و ادیان

 وسیله ای برای رهایی از گرفتاریها، تحقق آرزوها و درمان آسیبهای جسمی و روانی بوده است.

 در قرآن کریم موارد فراوانی است که از سوی پروردگار، از زبان پیامبران و مردمان به دعا توسل جسته شده است.


دعا به عنوان ارتباطی مستمر با خالق هستی

 و اعتقاد به حضور مداوم او در تمامی لحظه های حیات و طلب یاری از او،

نقش مهمی در تصویرسازی ذهنی بشر دارد.

 براساس تحقیقات متعدد دعا و نیایش و دیگر انواع مراسم دینی و معنوی می تواند

به هنگام ناراحتی و بیماری به درمان و شفای دردمندان کمک نماید.


یونگ می گوید:

 در درون بدن آدمی جوهری ما بعدالطبیعه نهفته است

 که فقط عده ای خاص آن را می شناسند

 که نیاز به دارو ندارد، زیرا خود آن دارویی فساد ناپذیر است.

آیا این حقیقتی غیر از دعا و نیایش است.

 دعا فراتر از حاجت خاصی که فرد دارد، امید ، امنیت و آرامش معنی داری

 به فرد می دهد و اضطراب را کاهش می دهد.

 نتایج یک تحقیق نشان می دهد که بیماران در حال د عا و نیایش نسبت به گروه کنترل که دعا و نیایش نمی کردند

بیشتر رو به بهبود بودند. آنها کمتر نیاز به آنتی بیوتیک داشتند.

 کمتر دچار کمبوداکسیژن و نارسایی قلبی، تنفسی و دلهره شدند.


دعا زائیده عشق آدمی به محبوب ازلی و برقراری ارتباط و امکان گفتگوی بی پرده

 با قادر مطلقی است که خالق تمام کمالها و زیبائیهاست.

 هرچند که حاجت و گرفتاری هم در میان نباشد.

دعا بهانه ای برای رازگویی و تجربه بسیار زیبای مواجهه وجودی با خداوندو اتصال به

دریای بی کران فیض و رحمت الهی است

 و گرنه حاجت ها بهانه هایی بسیار کوچک در این عرصه هستند.

دعا با این عنوان، می تواند نقش اساسی در بهداشت و سلامت روانی فردو جامعه ایفا کند.


و همان‌گونه که ابر قرارگاه باران است

و باران در نهاد ابر تعبیه شده, اجابت در درون دعا است و دعا قرارگاه اجابت است.


« الدّعا کَهْفُ الأجابة کما اَنَّ السَّحاب کهْفُ الْمَطر » اصول کافی / ج2 ص 471
 


توکل:


بگو هیچ آسیبی، جز آنچه را که خداوند برای ما مقرر فرمده است

 هرگز به ما نمی رسد، او مولا و سرپرست ماست.

لذا باید مومنان به خدا توکل نمایند (توبه 51)


اگر انسان معتقد باشد که سرچشمة همة قدرتها خداست

و بدون اذن و خواست او کمترین تغییری در عالم بوجود نمی آید

 و خواست و مشیت الهی در همة جهان هستی

 جریان دارد و خداوند برای کفایت امور بندگان خود بی نهایت عطوف و مهربان است

 و بالاتر از علم اوعلمی و بالاتر از قدرت او قدرتی نیست

 و تمام امور در ید و قدرت اوست و به چنین قدرتی اعتماد کند

 در همة کارها و امور از او مدد می خواهد

 و پس از اینکه همه تلاش خود را در چارچوب های مجاز و شرعی برای امور زندگی انجام دهد،

 برای حصول نتیجه چشم امید و توکل به خدا خواهد داشت.

 این توکل ضمن افزایش امید و احساس بر خورداری فرد مومن از داشتن

 پشتوانه ای محکم، اضطراب و نگرانی را از او دور می کند

،قرآن کریم توکل به خدا را به عنوان یک امر لازم بر می شمارد.


نتایج پژوهشی در دانشگاه تهران که در بین دانشجویان صورت گرفت

نشان داد که بین گروههای دانشجویی با توکل بالا و توکل پائین تفاوت معنی دار از لحاظ اضطراب ملاحظه  می شود.

 دانشجویانی که میزان توکل آنها در سطح بالا بود از گروه دیگر اضطرابشان به مراتب پائین تر بود

. تحلیل داده ها همچنین نشان داد که همبستگی مثبت و معنی داری

 بین توکل به خدا و امیدواری و همچنین توکل به خدا و صبر و تحمل در دانشجویان وجود دارد.


ای خدای پاک و بی انباز و یار                                                      دست گیر و جرم ما را در گذار
گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن                                                   مصلحی تو ای تو سلطان سخن


منابع:
1-    قرآن مجید
2-    تربیت اسلامی، ویژه آسیب شناسی تربیت دینی، به کوشش  علیرضا صادق زادة قمصری، نشر تربیت اسلامی 1380
3-    دین و سلامت روان، اکبر عباسی، مجله حدیث زندگی – شماره 9- 1385
4-    دین و روان، ویلیام جیمز، ترجمه مهدی قائمی، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، تهران-1372
5-    روانشناسی و کیمیاگری، کارل گوستاو یونگ، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی-1372
6-  کاربرد مثبت نگری در روان درمانگری با تاکید بر دیدگاه اسلامی – محمد خدایاری، مجلة روان شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران- سال پنجم شمارة 1
7-    مثنوی معنوی ، مولانا جلال الدین،
8-    نقش دین در بهداشت روان- چکیده مقالات- فروردین 1380
9-    نشریه افق بینا - شمارة یازده
10-نظریه های شخصیت-دوان شولتز و سیدنی آلن شولتز، ترجمة یحیی سید محمدی- نشر هما 1378
11-                       Karasu, T.B. Spiritual Psychotherapy, American journal Psychotherapy (1999) 

 

 

بهمن معظمی(کارشناس ارشد روان شناسی)(ایرانیان خارج از کشور)